Η απεντόμωση τελείωσε. Πέτυχε όμως;

Γιατί η παρακολούθηση των πληθυσμών εντόμων μετά την απεντόμωση είναι το πραγματικό τεστ επιτυχίας

Του Βασίλη Σωτηρούδα, Επιστήμονα Τροφίμων της AgroSpeCom

Όταν ολοκληρώνεται μια απεντόμωση, συνήθως υπάρχει ένα αυτονόητο συναίσθημα: «τελειώσαμε». Έγινε η εφαρμογή, τηρήθηκε ο χρόνος έκθεσης, έγιναν οι απαραίτητες μετρήσεις, απομακρύνθηκε το απεντομωτικό μέσο και η εγκατάσταση επανήλθε σε λειτουργία.
Αλλά η επιστημονικά σωστή ερώτηση είναι διαφορετική:

«Πόσα έντομα έμειναν και τί θα κάνουν από εδώ και πέρα;»

Η απεντόμωση δεν είναι ένας διακόπτης ON/OFF. Είναι μια επέμβαση πάνω σε έναν ζωντανό πληθυσμό. Και η πραγματική επιτυχία της πρέπει να αξιολογείται όχι μόνο από τις συνθήκες της εφαρμογής, αλλά και από τη συμπεριφορά του πληθυσμού μετά από αυτήν.

1. Πώς επαληθεύουμε αν πέτυχε μια απεντόμωση;

Κάθε απεντόμωση πρέπει να μπορεί να απαντήσει σε δύο ερωτήσεις:

Τί συνθήκες επιτεύχθηκαν κατά την εφαρμογή;
Τί αποτέλεσμα προκάλεσαν αυτές οι συνθήκες στον πληθυσμό των εντόμων;

Ανάλογα με την τεχνολογία, η επαλήθευση μπορεί να περιλαμβάνει διαφορετικές μετρήσεις. Στη φωσφίνη και στο Profume, για παράδειγμα, η παρακολούθηση της πραγματικής συγκέντρωσης του αερίου και του χρόνου έκθεσης είναι θεμελιώδη στοιχεία της αξιολόγησης. Αντίστοιχα και στις εφαρμογές CO₂ ή N₂, παρακολουθούμε τις συγκεντρώσεις αερίου και τη διάρκεια των συνθηκών που απαιτούνται για την επέμβαση. Στη θερμική απεντόμωση επίσης, παρακολουθούμε την πραγματική θερμοκρασιακή καμπύλη στα κρίσιμα σημεία της εγκατάστασης και όχι απλώς τη θερμοκρασία σε κάποιες στιγμές.

Όμως υπάρχει και ένα δεύτερο, εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο: Τα bioassays.
Με την τοποθέτηση κατάλληλων ζωντανών εντόμων αποθηκών σε προκαθορισμένα σημεία πριν από την επέμβαση μπορούμε, υπό ελεγχόμενες συνθήκες, να αξιολογήσουμε τη θνησιμότητα μετά την εφαρμογή. Αυτό μπορεί να αποκαλύψει προβληματικές περιοχές: ανεπαρκή κυκλοφορία, dead zones, διαρροές, δύσκολες διαμορφώσεις της εγκατάστασης ή σημεία όπου οι πραγματικές συνθήκες δεν ήταν αυτές που θεωρούσαμε. Και εδώ βρίσκεται μια σημαντική αρχή: Δεν αρκεί να γνωρίζουμε τι κάναμε μετο αέριο ή τη θερμοκρασία. Πρέπει, όπου είναι εφικτό, να εξετάζουμε και τι συνέβη στα ίδια τα έντομα.

Και τι γίνεται όταν τα έντομα έχουν αναπτύξει ανθεκτικότητα;

Υπάρχει ένας ακόμη λόγος για τον οποίο η επαλήθευση της απεντόμωσης είναι απαραίτητη: η ανθεκτικότητα.

Στους σημαντικότερους εχθρούς των αποθηκευμένων προϊόντων έχει τεκμηριωθεί ευρέως η ανάπτυξη ανθεκτικότητας στη φωσφίνη (PH₃), ως αποτέλεσμα της επαναλαμβανόμενης και, ιδιαίτερα, ανεπαρκούς έκθεσης των πληθυσμών. Το φαινόμενο έχει καταγραφεί και σε ελληνικούς πληθυσμούς εντόμων αποθηκευμένων προϊόντων. (PubMed Central (PMC))

Αυτό δεν σημαίνει ότι μια αποτυχημένη απεντόμωση οφείλεται πάντα σε ανθεκτικότητα. Ανεπαρκής συγκέντρωση, μικρός χρόνος έκθεσης, διαρροές, κακή κατανομή του αερίου ή δυσμενείς συνθήκες μπορούν να οδηγήσουν επίσης σε επιβίωση εντόμων.

Αντίστοιχα, για τις εναλλακτικές μεθόδους SF, N₂, CO₂ και Heat, υπάρχουν σημαντικές διαφορές στην ευαισθησία ανάμεσα στα είδη και στα στάδια ανάπτυξης, αλλά αυτό δεν πρέπει να συγχέεται με την τεκμηριωμένη ανάπτυξη ανθεκτικότητας που γνωρίζουμε στη φωσφίνη. Ειδικά για το sulfuryl fluoride, έχει αποδειχθεί ότι η ανθεκτικότητα στη φωσφίνη δεν συνεπάγεται cross-resistance στο SF. (PubMed)

Γι’ αυτό, όταν παρατηρείται επιβίωση μετά από μια επέμβαση, δεν πρέπει να μαντεύουμε την αιτία. Πρέπει να τη διερευνούμε.

2. Τί παρακολουθούμε μετά την απεντόμωση;

Το τέλος της επέμβασης είναι η αρχή μιας νέας περιόδου monitoring. Και για να είναι απόλυτα εύστοχες οι μετρήσεις μας, χρειάζεται ο καθαρισμός των παγίδων και ο μηδενισμός ευρημάτων να γίνει ακριβώς μετά την απεντόμωση.

Παρακολούθηση του CO₂

Στα σιλό και στις αποθήκες με χύμα προϊόν, η παρακολούθηση του CO₂ αποτελεί ένα πολύτιμο εργαλείο για την ανίχνευση μεταβολών στη βιολογική δραστηριότητα μέσα στη μάζα του προϊόντος. Δεν μας ενδιαφέρει μόνο η απόλυτη τιμή CO₂. Μας ενδιαφέρει κυρίως η τάση. Αν το CO₂ παραμένει σταθερό χαμηλά, έχουμε μία εικόνα. Αν αρχίζει να αυξάνεται συστηματικά, έχουμε μία διαφορετική εικόνα που απαιτεί διερεύνηση. Η αύξηση του CO₂ οφείλεται στην ανάπτυξη πληθυσμού εντόμων ή/και πληθυσμού μυκήτων.

Φερομονικές παγίδες

Οι φερομονικές παγίδες μας δείχνουν τη δραστηριότητα συγκεκριμένων εντόμων αποθηκευμένων τροφίμων και μας βοηθούν να εντοπίσουμε πού υπάρχει πρόβλημα.

UV/light traps

Οι παγίδες UV προσφέρουν συμπληρωματική εικόνα της παρουσίας ιπτάμενων εντόμων και της χωρικής κατανομής της δραστηριότητας. Οι UV έχουν κολλητικές επιφάνειες στις οποίες κολλάνε τα έντομα που προσελκύονται από το υπεριώδες φως. Η παρουσία εντόμων υγειονομικής σημασίας (μύγες, κουνούπια) δείχνει ότι μια εγκατάσταση δεν είναι στεγανή. Αλλά η παρουσία ιπτάμενων εντόμων αποθηκών, δείχνει ότι έντομα επιβίωσαν μιας απεντόμωσης ή εισήλθαν στον χώρο από διπλανούς ή μαζί με την εισαγωγή επιμολυσμένων υλών.

Ίχνη εντόμων

Δεν πρέπει να ξεχνάμε τα πιο απλά εργαλεία: Σκόνη, νεκρά έντομα, εκδύματα, προσβολές σε σημεία μεταφοράς και άλλα ίχνη μπορούν να αποτελέσουν σημαντικές ενδείξεις παρουσίας εντόμων. Και ακόμη: τα κόσκινα είναι ένας εξαιρετικά χρήσιμος «ανιχνευτής».

Η συστηματική επιθεώρηση των συλλήψεων κατά τη διαδικασία κοσκινίσματος μπορεί να αποκαλύψει δραστηριότητα που δεν φαινόταν σε μια οπτική επιθεώρηση αλλά μπορεί και να ποσοτικοποιήσει την δραστηριότητα, αν καθημερινά καταγράφεται το πλήθος συλλήψεων στο επιλεγμένο κόσκινο.

Η σωστή στρατηγική παρακολούθησης λοιπόν δεν είναι ένας μόνο αισθητήρας ή μία μόνο παγίδα. Είναι η σύνθεση πολλών διαφορετικών σημάτων. Και για να γίνει αυτό χρειάζεται η εκπαίδευση και η συνεργασία ανάμεσα σε διαφορετικά τμήματα, εργαλεία και ανθρώπους.

3. Τί είναι το rebound effect και πόσο γρήγορα επανέρχονται τα έντομα;

Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο ενδιαφέρουσα έννοια της μετα-απεντομωτικής παρακολούθησης.

Ας υποθέσουμε ότι πριν από την επέμβαση υπάρχει ένας πληθυσμός:
N₀ = 100.000 έντομα
και μια εξαιρετικά αποτελεσματική εφαρμογή προκαλεί 99% θνησιμότητα. Θεωρητικά απομένουν:
1.000 έντομα.
Ή αν όμως στο πραγματικό πεδίο η θνησιμότητα είναι 90%, απομένουν:
10.000 έντομα.
Η διαφορά φαίνεται τεράστια. Αλλά ακόμη και τα 1.000 έντομα μπορούν, κάτω από κατάλληλες συνθήκες, να αποτελέσουν την αρχή μιας νέας πληθυσμιακής έκρηξης. Το φαινόμενο ανάκαμψης του εντομολογικού πληθυσμού ονομάζεται rebound effect και απεικονίζεται εύγλωττα στο παρακάτω σχήμα.

Διάγραμμα 1: rebound effect

Ο πληθυσμός μετά την απεντόμωση δεν επιστρέφει στην προηγούμενη κατάσταση με γραμμικό τρόπο. Η αύξηση μπορεί να είναι αρχικά μικρή και στη συνέχεια να επιταχύνεται. Έτσι, δύο εγκαταστάσεις που είχαν α) τα ίδια έντομα, β) την ίδια εφαρμογή απεντόμωσης αλλά με διαφορετική επιτυχία, θα έχουν εντελώς διαφορετική εξέλιξη τους επόμενους μήνες.

Στον πληθυσμό Α του διαγράμματος, μια κακή απεντόμωση, άφησε πολλά ζωντανά έντομα και το rebound effect είναι τάχιστο φέρνοντας τον πληθυσμό στα ίδια επίπεδα σε λιγότερο από 3 μήνες.

Στον πληθυσμό Β του διαγράμματος, μια μέτρια απεντόμωση, άφησε αρκετά ζωντανά έντομα και το rebound effect είναι γρήγορο φέρνοντας τον πληθυσμό στα ίδια επίπεδα σε 4 μήνες.

Στον πληθυσμό C του διαγράμματος, μια καλή απεντόμωση, άφησε ελάχιστα ζωντανά έντομα και το rebound effect είναι αργό φέρνοντας τον πληθυσμό στα ίδια επίπεδα σε 6 μήνες.

Με μια καλή απεντόμωση, ο χώρος μπορεί να παραμείνει για μεγάλο χρονικό διάστημα κάτω από το επίπεδο στο οποίο η δραστηριότητα εντόμων γίνεται αντιληπτή. Με μια μέτρια απεντόμωση όμως ο χώρος θα εμφανίσει ξανά σημαντική δραστηριότητα πολύ νωρίτερα.

Ο ρυθμός ανάκαμψης του πληθυσμού των εντόμων εξαρτάται από:

το είδος του εντόμου,
τη θερμοκρασία,
την υγρασία,
τη διαθεσιμότητα τροφής,
τη διάρκεια του βιολογικού κύκλου,
την αρχική πυκνότητα πληθυσμού,
τη γονιμότητα,
τη δομή της εγκατάστασης,
πιθανές νέες εισαγωγές εντόμων.

Στα παραπάνω παρατηρούμε:
Το Νο 1, 5 και 7 εξαρτώνται από τα έντομα
Τα Νο 2 και 3 από το περιβάλλον
Τα Νο 4, 8 και 9 από την βιομηχανία
Το Νο 6 από την επιτυχία της απεντόμωσης

Με λίγα λόγια, η ταχύτητα με την οποία θα επιστρέψει το πρόβλημα δεν εξαρτάται μόνο από την ποιότητα της απεντόμωσης. Επηρεάζεται και από παράγοντες που η βιομηχανία ίσως να μην μπορεί να ελέγξει πλήρως.

Εικόνα 1: Πόσο ρόλο παίζει η ποιότητα της απεντόμωσης

4. Πώς επηρεάζει ο αρχικός πληθυσμός την επιτυχία της απεντόμωσης;

Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα σημεία που πρέπει να κατανοήσουμε στην αξιολόγηση μιας απεντόμωσης. Ας υποθέσουμε ότι έχουμε δύο αποθήκες με ακριβώς το ίδιο έντομο και ακριβώς την ίδια αποτελεσματικότητα απεντόμωσης.

Στην πρώτη έχουμε αρχικά:
100.000 έντομα
και στη δεύτερη:
1.000 έντομα.
Αν η εφαρμογή προκαλέσει 90% θνησιμότητα, θα απομείνουν αντίστοιχα:
10.000 και 100 έντομα.

Η δεύτερη αποθήκη μπορεί να παραμείνει για μεγάλο χρονικό διάστημα κάτω από το επίπεδο στο οποίο η δραστηριότητα γίνεται αντιληπτή.
Η πρώτη όμως μπορεί να εμφανίσει ξανά σημαντική δραστηριότητα πολύ νωρίτερα.

Άρα:

Η «επιτυχία» μιας απεντόμωσης δεν μπορεί να αξιολογείται ανεξάρτητα από τον αρχικό πληθυσμό.

Και αυτό αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να διαβάζουμε τα monitoring data.
Δεν ρωτάμε μόνο:
«Πόσα έντομα πιάσαμε μετά την απεντόμωση;»
Ρωτάμε:
«Πόσα είχαμε πριν, πόσα περιμέναμε να επιβιώσουν και με ποιον ρυθμό αυξάνονται τώρα;»

Εικόνα 2: Πόσο ρόλο παίζει ο αρχικός πληθυσμός

5. Πώς προβλέπουμε πότε θα χρειαστεί η επόμενη απεντόμωση;

Εδώ η παρακολούθηση αποκτά πραγματική επιχειρησιακή αξία.
Αν έχουμε ιστορικά δεδομένα από:

φερομονικές συλλήψεις,
UV traps,
CO₂,
θερμοκρασία,
bioassays,
επιθεωρήσεις,
κόσκινα,
ημερομηνίες απεντομώσεων,

μπορούμε να αρχίσουμε να κατασκευάζουμε μια εικόνα της δυναμικής του πληθυσμού.

Για παράδειγμα:

Διάγραμμα 2: συγκέντρωση CO2

Το σημείο της απεντόμωσης φαίνεται με κόκκινο βέλος στο διάγραμμα 2 και προκαλείται απότομη πτώση του CO₂ γεγονός που υποδεικνύει επιτυχημένη απεντόμωση. Αυτό που μας ενδιαφέρει επίσης είναι η καμπύλη μετά την πτώση. Πόσο γρήγορα ανεβαίνει ξανά; Επιταχύνεται; Σταθεροποιείται; Και, κυρίως: Πότε αναμένεται να φτάσει ξανά σε επίπεδο που απαιτεί επέμβαση;

Με ανάλογη λογική λειτουργεί και η παρακολούθηση στις παγίδες φερομόνης. Πόσο μειώθηκε ο πληθυσμός και πόσο σύντομα ανακάμπτει.

Διάγραμμα 3: Συλλήψεις εντόμων σε φερομονικές παγίδες

Στο διάγραμμα 3 φαίνεται ότι ο πληθυσμός εντόμων μειώνεται (καθώς μειώνονται οι συλλήψεις στις παγίδες) μετά τις θερμικές απεντομώσεις. Στην μπλε γραμμή ο πληθυσμός μειώνεται μεν, αλλά επανακάμπτει μετά την 1^η θερμική απεντόμωση ενώ δεν επανακάμπτει μετά την 2^η θερμική απεντόμωση. Βασική διαφορά ανάμεσα στις 2 απεντομώσεις είναι ότι μετά την 2^η θερμική ακολουθούν μήνες με χαμηλότερες θερμοκρασίες.

Αυτή η προσέγγιση του εντομολογικού πληθυσμού μας περνάει από τις απεντομώσεις αντίδρασης στην διαχείριση πρόβλεψης.

Εικόνα 3: Stegobium paniceum σε φερομονικές παγίδες αποθήκης

6. Η απεντόμωση δεν είναι το τέλος. Είναι ένα σημείο πάνω στην καμπύλη.

Μία επιτυχημένη απεντόμωση μπορεί να μειώσει δραστικά έναν πληθυσμό. Δεν σημαίνει όμως ότι η εγκατάσταση έγινε για πάντα απαλλαγμένη από έντομα. Νέα έντομα μπορούν να εισέλθουν. Οι λίγοι επιζώντες θα πολλαπλασιαστούν. Και οι συνθήκες του περιβάλλοντος μπορούν να αλλάξουν δραματικά τον ρυθμό ανάπτυξης.

Γι’ αυτό η σωστή στρατηγική είναι:

Μέτρηση απεντόμωσης → Επαλήθευση → Παρακολούθηση πληθυσμών → Πρόβλεψη → Δράση

και όχι:

Απεντόμωση → Τέλος

Από την απεντόμωση στην πρόβλεψη

Η σύγχρονη διαχείριση των εντόμων δεν πρέπει να περιορίζεται στην ερώτηση: «Πέτυχε η απεντόμωση;»

Η καλύτερη ερώτηση είναι: «Πόσο αποτελεσματική ήταν, πόσο γρήγορα ανακάμπτει ο πληθυσμός και πότε πρέπει να δράσουμε ξανά;»

Αυτό απαιτεί συνδυασμό επιστήμης, μετρήσεων και εμπειρίας.

Η AgroSpeCom χρησιμοποιεί όλα τα προηγούμενα εργαλεία για να σχεδιάσει ένα ολοκληρωμένο σύστημα παρακολούθησης πληθυσμών εντόμων, ΜΕΤΑ την απεντόμωση.

Ο στόχος δεν είναι να μετράμε περισσότερα. Ο στόχος είναι να καταλαβαίνουμε περισσότερα από τις μετρήσεις.

Γιατί η πραγματική αξία του IPM δεν βρίσκεται στο να γνωρίζουμε ότι έχουμε έντομα. Βρίσκεται στο να γνωρίζουμε πόσα έχουμε, πού βρίσκονται, πόσο γρήγορα αυξάνονται και πότε πρέπει να επέμβουμε.

Μετράμε. Επαληθεύουμε. Προβλέπουμε. Προστατεύουμε.

Επικοινωνία

Η αποτελεσματικότητα των απεντομώσεων απαιτεί το να συνδυάσεις εξειδικευμένη γνώση, μακρόχρονη πείρα και πρακτικές ακριβείας. Σε περίπτωση που επιθυμείτε ενημέρωση ή εφαρμογή απεντομώσεων ακριβείας, τότε μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μας στο info@agrospecom.gr ή τηλεφωνικά στο 2310 555339, για περισσότερες πληροφορίες.

Με πολυετή παρουσία στον κλάδο από το 1980 και συνεργασίες με αρκετές από τις μεγαλύτερες βιομηχανίες τροφίμων στην Ελλάδα, η AgroSpeCom διαθέτει την εμπειρία και την τεχνογνωσία να υποστηρίξει αποτελεσματικά κάθε επιχείρηση που θέλει να διατηρήσει την φήμη της και να προλάβει την εξάπλωση των εντόμων ή της αλλοίωσης του προιόντος.

AgroSpeCom LOGO Transparent Clean Hd 300x155